verhaal 2: MBN: Jan Smid

Verhaal 2

Munnekeburen: Jan Smid (oorlogsgraf)

De begraafplaats lijkt op het eerste gezicht alleen een plek waar mensen worden begraven, maar het is veel meer dan dat. Elk graf en elk monument brengt een verhaal met zich mee. Sommige graven en monumenten hebben zulke bijzondere verhalen dat het van waarde is om als begraafplaats aandacht te besteden aan dit verhaal. 

Een bijzondere graf of monument kan van waarde zijn vanwege het feit dat de begraven persoon van waarde is geweest voor de lokale, regionale of nationale geschiedenis. Ook kan een grafmonument zelf, qua materiaal of vormgeving, van bijzondere waarde zijn voor de begraafplaats. Op de begraafplaats van Munnekeburen zijn twee bijzondere oorlogsgraven te vinden. De oorlogsgravenstichting houdt in haar database de ‘oorlogsslachtoffers’ en ‘slachtoffers van de oorlog’ bij.[1]

De oorlogsgravenstichting definieert oorlogsslachtoffers als ‘burgers en militairen die in de strijd met de vijand of door hun handelingen of houding tegenover de vijand het leven hebben verloren. Ook mensen die tijdens de door de vijand opgelegde internering of vervolging overleden zijn’ rekenen ze hiertoe.[2]

‘Slachtoffers van de oorlog’ zijn volgens de oorlogsgravenstichting ‘mensen die zijn omgekomen door oorlogsgeweld, zoals een beschieting of bombardement’.[3] Mensen die de oorlog overleefd hebben en hun oorlogservaringen voor altijd met zich meedroegen / meedragen rekent de oorlogsgravenstichting ook onder ‘slachtoffers van de oorlog’.[4]

Een van de oorlogsslachtoffers op de begraafplaats van Munnekeburen is Jan Smid. Smid werd geboren in 1920 in Scherpenzeel als zoon van Wieger Smid en Marrigje Schaap. Tijdens de oorlog werkte Smid als veehouder. Hij overleed op 3 mei 1943 nadat hij werd doodgeschoten door de Duitse bezetter.[5] Wat is het oorlogsverhaal van Jan Smid?

Over de dood van Jan Smid zijn verschillende verhalen die ‘rondgaan’. Het meest voorkomende verhaal is dat Smid ter hoogte van een café (café onder de Linden) van zijn fiets is geschoten, nadat hij een Duitse sommatie om te stoppen negeerde of niet heeft gehoord.[6] Volgens berichtgeving zou ‘auf der Flucht erschossen’ zijn, oftewel: hij is neergeschoten tijdens de vlucht. Smid werd tijdens een patrouille zonder enige reden neergeschoten.[7] Wie zoekt op het internet naar de gebeurtenissen rondom de dood van Smid zal verschillende lezingen vinden over zijn dood. Deze verhalen over Jan Smid zijn echter niet gecontroleerd bij de ooggetuigen. Getuigenissen uit 1e en 2e hand vertellen dat Smid die dag met zijn vader aan het werk was. Toen hij tegen de middag thuis kwam werd hij van afstand neergeschoten. Smid is dus zonder enige reden neergeschoten en is een willekeurig slachtoffer. 

Smid kan worden gezien als een slachtoffer van de april-mei stakingen. .Jan Smid wordt namelijk door verschillende publicaties van o.a. Tresoar, P.J. Bouman en G.H. de Witte, beschouwd als een slachtoffer van de april-mei stakingen in Friesland.[8] Hij is één van de Friezen die tijdens de stakingsdagen van 30 april t/m 3 mei 1943 werd doodgeschoten door de Duitse bezetter. De april-mei staking wordt ook wel de melkstaking genoemd.

Vanaf januari 1943 namen de spanningen tussen de Nederlandse bevolking en de Duitse bezetter steeds vaker toe. Het ging de Duitsers op de verschillende fronten (waar gevochten werd) niet altijd langer voor de wind. Aan het oostfront, in de Sovjet-Unie, werden veel Duitse soldaten gedood of gevangengenomen. Daardoor werden er meer Duitse jongens en mannen opgeroepen voor de dienstplicht.

Dat was echter niet genoeg om de gehele oorlogsindustrie in stand te houden. Daarom werden ook mensen uit de bezette gebieden naar Duitsland gestuurd om het tekort aan arbeidskrachten aan te vullen. Op 29 april 1943 werd duidelijk dat de Nederlandse krijgsgevangen (Nederlandse militairen uit 1940) naar Duitsland moesten om daar als arbeidskracht in de Duitse industrie tewerkgesteld te worden.

De Duitse maatregelen waren al langere tijd iets wat zorgde voor woede en ongeloof bij de (Friese) burgers. De aankondiging over de Nederlandse krijgsgevangen was iets wat de spreekwoordelijke emmer deed overlopen.[9] Het was het begin van de april-meistakingen. In Friesland was er sprake van een hoge mate van verzet. Van fabrieksarbeiders en winkeliers tot stakende boeren. Op de laatste dag van april en de eerste dagen van mei leggen zij het werk neer. De boeren besluiten dat er geen melk meer wordt geleverd.[10] Als reactie hierop volgen harde maatregelen van de Duitse bezetter.

Zo wordt op 1 mei 1943 het politiestandrecht afgekondigd. Dit houdt in dat:

“Hij die deelneemt aan samenscholingen in het openbaar van welken aard ook,

Hij die weigert zijn werk te verrichten, zij het ook door een uitsluitend passief gedrag, die staakt of die werknemers uitsluit,

Hij die zonder daartoe gerechtigd te zijn schiet-, slag- of stootwapenen bij zich draagt of in zijn bezit heeft,

Hij die pamfletten vervaardigt, verspreidt of in zijn bezit heeft, welke de openbare orde zouden kunnen verstoren,

Hij die zich tegen de openbare macht verzet

wordt standrechtelijk veroordeeld en wordt derhalve ingevolge artikel 66 der verordening openbare orde in het algemeen gestraft met den dood. Poging, uitlokking of deelneming zijn op gelijke wijze strafbaar als het voltooide strafbare feit.’”[11]

Als gevolg van deze maatregel worden ruim twintig Friezen, waaronder dus Jan Smid, doodgeschoten door de Duitse bezetter. De maatregel impliceert dus dat Jan Smid is doodgeschoten, omdat hij zich tegen de openbare macht verzette, zoals hier in het politiestandrecht is verwoord. Dat betekent niet dat Smid officieel schuldig was aan één van de bovenstaande strafbare feiten. Veel slachtoffers tijdens de april-mei stakingen zijn willekeurig gekozen. En daarom is het heel aannemelijk dat ook Smid een willekeurig slachtoffer was. Het onderstaande citaat van de Duitse SS- en politieofficier (hij was ook degene die doodsvonnissen moest bekrachtigen) Hanss Rauter bevestigt deze stellingname:[12]

“Es (kommt) nicht so sehr darauf an…,das der rechte Mann niedergeschossen wird… Es kommt vielmehr darauf an, dass im rechten Augenblick Tote fallen.”[13]

Oftewel de boodschap van de officier is dat het niet uitmaakt wie er wordt neergeschoten, zolang er maar doden vallen…[14]

Jan Smid symboliseert op de begraafplaats van Munnekeburen dus het verhaal van de april-mei stakingen, waarbij hij slachtoffer werd van het immense geweld en terreur van de Duitse bezetter, die ongeregeldheden, verzet en stakingen hiermee vergolden en neersloegen. 

De herinnering aan Jan Smid is terug te vinden op de begraafplaats van Munnekeburen met een bijzonder monument met daarop de tekst “Ter gedachtenis aan ons aller vriend Jan W. Smid…mijne gedachten zijn niet ulieder gedachten en uwe wegen zijn niet Mijne wegen, spreekt de Heere” (Jesaja 55 vers 8). 

Met het monument op de begraafplaats van Munnekeburen houden we de herinnering aan oorlogsslachtoffer Jan Smid levend. 

Ook kunnen we hiermee (een deel van) de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog levend houden. 

Herinneren is het levend houden van deze belangrijke gebeurtenissen uit onze nationale en regionale geschiedenis. 

Of zoals de Romeinse staatsman en schrijver Marcus Tullius Cicero het eeuwen geleden (in de oudheid) al schreef: “Het leven dat de natuur ons schenkt is kort, maar de herinnering aan het leven duurt eeuwig.”

Voetnoten: 

[1] Oorlogsgravenstichting, “oorlogsslachtoffer,” Oorlogsslachtoffer | Oorlogsgravenstichting.

[2] Oorlogsgravenstichting, “oorlogsslachtoffer,” Oorlogsslachtoffer | Oorlogsgravenstichting.

[3] Oorlogsgravenstichting, “oorlogsslachtoffer,” Oorlogsslachtoffer | Oorlogsgravenstichting.

[4] Oorlogsgravenstichting, “oorlogsslachtoffer,” Oorlogsslachtoffer | Oorlogsgravenstichting.

[5] Nationaal Archief, persoonsdossier Jan Smid (via oorlogsgravenstichting), https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/2.19.255.01/invnr/142758A/file/NL-HaNA_2.19.255.01_142758A_0004?viewer=true.

[6] Oorlogsbronnen, Jan Smid (Scherpenzeel (?), 22 maart 1920 - Munnekeburen (fr), 3 mei 1943) - Oorlogsbronnen.nl

[7] G.H. de Witte, Op een onbekende plaats begraven: de April-Meistakingen van 1943, een onderzoek naar oorlogsvermissing (Groningen: Rijksuniversiteit Groningen, 2010), 50. 

[8] G.H. de Witte, Op een onbekende plaats begraven: de April-Meistakingen van 1943, een onderzoek naar oorlogsvermissing (Groningen: Rijksuniversiteit Groningen, 2010), 50; Tresoar, “Meer over de Melkstaking,” Tresoar - Meer over De Melkstaking; P.J. Bouman, de april-mei stakingen van 1943 (Martinus Nijhoff Publishers, 1950), 101; April-meistakingen.com, “Slachtoffers per gemeente,”Slachtoffers per Gemeente | Herdenking april mei staking 1943; Friesch Dagblad, “De melkstaking van 1943 eiste 24 Friese slachtoffers, maar was ook een kantelpunt voor het verzet in de Tweede Wereldoorlog,” De melkstaking van 1943 eiste 24 Friese slachtoffers, maar was ook een kantelpunt voor het verzet in de Tweede Wereldoorlog | Friesch Dagblad.

[9] Tresoar, “Meer over de Melkstaking,” Tresoar - Meer over De Melkstaking.

[10] Tresoar, “Meer over de Melkstaking,” Tresoar - Meer over De Melkstaking.

[11] Tresoar, “Meer over de Melkstaking,” Tresoar - Meer over De Melkstaking.

[12] Tresoar, “Meer over de Melkstaking,” Tresoar - Meer over De Melkstaking.

[13] Tresoar, “Meer over de Melkstaking,” Tresoar - Meer over De Melkstaking.

[14] Tresoar, “Meer over de Melkstaking,” Tresoar - Meer over De Melkstaking.

Voor het opstellen van het ‘verhaal’ is gebruik gemaakt van de volgende literatuur en bronnen: 

Veel dank gaat uit naar de nabestaande(n) van Jan Smid voor zijn/hun medewerking aan het bovenstaande verhaal!

 

Copyright: zonder toestemming van de auteurs (van het verhaal) mag dit verhaal niet elders worden gedupliceerd of gepubliceerd. Wilt u (delen van) het verhaal gebruiken? Neem dan contact op met de administratie!

 

 

Information icon

We hebben je toestemming nodig om de vertalingen te laden

Om de inhoud van de website te vertalen gebruiken we een externe dienstverlener, die mogelijk gegevens over je activiteiten verzamelt. Lees het privacybeleid van de dienst en accepteer dit, om de vertalingen te bekijken.